نجابت در اخلاق

«فردریش نیچه» خودش را یک فرد ضداخلاقیات می‏داند و در واقع تفاسیر و مصادیق اخلاقی را که در ادیانی چون مسیحیت آورده شده، قبول ندارد؛ معیارهای سنجش اخلاق در ادیان الهی نیاز به اعتبارسنجی دوباره دارد. وی معتقد است که اگر بخواهیم تحلیل اخلاق را بر اساس تقابل خیر و شر انجام دهیم، دچار اشتباه بزرگی شده‏ایم.

وی تعبیری را در اخلاق مطرح کرده است که به «اخلاقیات اربابی-بردگی» مشهور است. وی معتقد است که اخلاق اربابی، سرچشمۀ اخلاقیات است و در آن خوب و بد، تقابل بین صفت‏های «زندگی‏بخش» و «زندگی‏‌کاه» است؛ یعنی «سلامتی، ثروت، قدرت و ...» در برابر «بیماری، فقر، ضعف و ...». در مقابل، وی ادیان را مبتنی مبتنی بر خیر و شر را مصداق اخلاقیات بردگی می‏داند که اخلاقیاتی مبتنی بر نگرش دگرجهانی (زندگی دوم) است؛ یعنی تقابل «صدقه دادن، خداترسی، خویشتنداری، فروتنی و ...» در برابر «ثروت‏اندوزی و طمع، گردنکشی، غرور و ...». کمی‏ پیچیده است ولی بهتر است بگوییم، اخلاقیات بردگی، مبتنی بر قواعدی است که از بازخورد محیطی به‌‍‏دست آمده است و ارزش اخلاقی را نخست در خشنودی خداوند و سپس خشنودی مردمان می‏داند و صفت زندگی‏بخشی که فقط موجب خشنودی و کمال خود شخص شود، نمی‏تواند به ارزش اخلاقی منجر شود.

در اینجا قصد ندارم بیشتر به نظریۀ نیچه دربارۀ اخلاقیات بپردازم، ولی در جایی خواندم که از قول«کارل گوستاو یونگ» (شاگرد سیگموند فروید) اخلاق اربابی-بردگی این‏طور بیان شده است (مرجع آن را نمی‏دانم ولی نسخه‏های بسیاری از آن روی وبلاگ‏های اینترنتی قرار دارد):

«اخلاق بردگی یعنی همین چیزی که 90 درصد مردم بهش معتقدند؛ اخلاقی که می گوید در مهمانی‏ها و جمع فامیل لبخند بزن؛ اگر عصبانی می شوی، خوددار باش و فریاد نزن؛ وقتی دخترعمویت بچه‏دار می‏شود برایش کادو ببر؛ وقتی دوستت ازدواج می‏کند به او تبریک بگو؛ وقتی از همکارت خوشت نمی‏آید، این را مستقیم بهش حالی نکن؛ برای این که دوستت، همسرت یا برادرت ناراحت نشوند خودت، عقاید و احساساتت را سانسور کن؛ برای به دست آوردن تأیید و تحسین اطرافیان، لباسی را که دوست داری نپوش؛ اگر لذتی برخلاف شرع و عرف و قوانین جامعه بشری است، آن را در وجودت بکش و به خاک بسپار؛ فداکار، مهربان، صبور، متعهد، خوش برخورد و خلاصه همرنگ و همراه و هم مسلک جماعت باش!

اخلاق اربابی کاملا متفاوت است. افرادی که به اخلاق اربابی پایبند اند، از نظر روانشناسی، آدم هایی هستند که به بالاترین حد از بلوغ روانی رسیده اند و قوانین اخلاقی را نه از روی ترس از خدا و جهنم، قانون و پلیس، همسر و پدر و مادر، و نه به طمع پاداش و تشویق اجتماعی، که برمبنای وجدان خودشان تعریف می‏کنند. البته وجدان شخصی این افراد مستقل، بالغ، صادق و سالم است؛ اهل ماستمالی و لاپوشانی نیستند، صریح و بی پرده هستند و با هیچ‏کس، حتی خودشان تعارف ندارند؛ بزرگترین معیار خالقان اخلاق اربابی برای اعمال و رفتارشان رسیدن به آرامش و رضایت درونی است. اخلاق اربابی مرزهای وسیع و قابل انعطافی دارد و هرگز خشک و متعصب نیست.

برای توده‏هایی که مقید و مأخوذ به اخلاق بردگی هستند، اخلاق اربابی گاه زیبا و تحسین‏برانگیز و گاهی گناه آلود و فاسد و در اکثر مواقع گنگ و نامفهوم است. یونگ می‏گوید افرادی که به اخلاق اربابی رسیده‏اند، تاوان این بلوغ را با تنهایی و طرد‏شدگی پس می‏دهند. آنها به رضایت درونی می‏رسند، ولی همیشه برای اطرافیان‏شان دور از دسترس و غیرقابل‏درک باقی می‏مانند.»

همان‏طور که ملاحظه می‌فرمایید، در برابر شباهت این دو دیدگاه، یک تفاوت بین این دو تفسیر از اخلاق اربابی-بردگی وجود دارد؛ در تفسیر نیچه، محور قواعد تشریعی الهی، اخلاق بردگی خوانده شده و در تفسیر کارل یونگ، هنجارها و قواعد اجتماعی شکل گرفته از افراد جامعه هستند که اخلاق انسان را به بردگی کشانده‏اند. با توجه به این که انسان فطرتاً از سرزندگی و زندگی‏بخشی به محیط و دیگران لذت می‏برد، پس تفسیر نیچه جای اشکال دارد.

یکی از بزرگان دین اسلام هم همسو با تفاسیر بالا می‌گوید: انسان‏ها در عبادت خداوند، سه انگیزش دارند؛ یکی از ترس دوزخ و عذاب الهی؛ دوم از شوق وعده‏های بهشتی و آسایش دگرجهانی - که این دو مصداق اخلاق بردگی هستند – و سوم کسانی که ذاتاً در برابر بزرگی خداوند قادر احساس کوچکی می‌کنند و اگر در نیکی به دیگران می‌کوشند و از ستم به دیگران دوری می‌کنند، از روی ترس و تقید به قواعد الهی نیست

به نظر من، اخلاق اربابی-بردگی با تفسیر یونگ، تا حدود زیادی مستقل از نیکی و بدی کردار ما است و نگرش اربابی-رعیتی در اخلاق، چارچوبی ازشخصیت افراد است که شکل تعالی این چارچوب در پیشینۀ تربیتی و زیست‏محیطی آنان ریشه دارد. در گذشته، نجیب‏زادگان و شاهزادگان به کسانی می‏گفتند که جد اندر جد در شرایطی اربابی پرورش یافته بودند تا به عنوان انسانی برتر و نمونه، شایستگی سروری و سالاری مردم را داشته باشند؛ آموزش با افکار سالم، محیط سالم -گاهی ایزوله از چالش‌های عوام، خوراک پاک و ...؛ معتقد ام شخصی که در محیط ناسالم و با لقمه حرام پرورش یافته، بسیار بعید است که اخلاق اربابی داشته باشد و حتی بعدها بتواند به‌طور کامل به اخلاق اربابی برسد – ولو شخصی نیکوکار شناخته شود

بگذارید یک مثال بزنیم؛ فرض کنید یک هفته، همه پلیس‌های راهنمایی بروند و مطمئن باشیم خلافی ثبت نمی‌شود، چند درصد از مردم در دم خلاف خواهند کرد و چند درصد از مردم به پیروی از این دسته خواهند پرداخت و چند درصد همچنان خود را ملزم به رعایت قواعد رانندگی پیشین خواهند دانست؟

یکی از دلایلی که مرا برای نوشتن این مطلب برانگیخت، شخصیت خلق شده توسط «سیامک انصاری» در سریال «قهوۀ تلخ» است که بسیار شبیه شخصیت وی در سریال «شب‏های برره» می‌باشد؛ فردی فرهیخته که برخلاف اطرافیانش، افکاری سالم و مغزدار دارد و نهادش با گفتارش یکی است و اهل زد و بند و وانمود کردن نیست - در حالی که نیکوکاری یا زشتکاری او مطرح نیست. فردی که در عین تعامل با اطرافیان، در نگرشش به شیوۀ پندار و کردار، تنها است و دیگران وی را در هیچ دورۀ زمانی درک نمی‌کنند ...